jump to content

Hanes

ARCHIF MENYWOD CYMRU / WOMEN’S ARCHIVE WALES: HANES BYR

Sefydlwyd AMC/WAW yn 1997 i achub a diogelu cofnodion bywydau a phrofiadau menywod yng Nghymru, ac i godi ymwybyddiaeth o hanes menywod yng Nghymru.

1995

Derbyniodd Ursula Masson o Brifysgol Morgannwg (ar y pryd ond bellach Prifysgol De Cymru) arian i ddogfennu hanes y Mudiad Rhyddid Menywod yn ne Cymru. Cyflawnwyd yr ymchwil gan Ursula a’r cynorthwyydd ymchwil, Avril Rolph a dangosodd fod angen casglu a chadw cofnodion hanes menywod yng Nghymru, cofnodion y gellid eu colli mor rhwydd.

1997

Yn Rhagfyr 1997 trefnodd Ursula ac Avril gyfarfod o haneswyr, archifyddion, pobl broffesiynol mewn amgueddfeydd a llyfrgelloedd ac eraill a oedd yn ymddiddori yn y maes.

1998

Ffurfiwyd gweithgor a chynhaliwyd cyfarfodydd rheolaidd o Chwefror 1998 ymlaen. Cynhaliwyd Cyfarfod Cyffredinol Blynyddol cyntaf AMC/WAW ar 31 Hydref 1998. Penodwyd pwyllgor ac etholwyd yr Athro Deirdre Beddoe i’r Gadair. Y bwriad gwreiddiol oedd ceisio cael ein hadeilad ein hunain ond roedd hynny’n rhy ddrud. Yn hytrach, cynigiwyd a chytunwyd ar gynllun lle byddem yn chwilio’n ddyfal am roddion y byddem yn eu rhoi ar adnau mewn archifau a chadwrfeydd a oedd yn bodoli eisoes fel Casgliad AMC/WAW Collection. Ar ôl y Cyfarfod Blynyddol cynhaliwyd Cynhadledd hanner diwrnod, ac yna Ginio Dathlu Rhyddfreinio Mawr yng Nghanolfan Dylan Thomas, Abertawe. Roedd y cinio yn dynodi 70ain pen-blwydd cinio a gynhaliwyd gan Swffragwyr Abertawe ar 28ain Hydref 1928 i ddathlu llwyddiant ennill y bleidlais gyffredinol.

1999

Talodd grant bach gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri (CDL) am weithiwr i sicrhau cyhoeddusrwydd i’r Archif, annog rhoddion a recriwtio aelodau. Argraffwyd rhifyn cyntaf Cylchlythyr AMC/WAW yn Ebrill 1999. Cynhaliwyd ein hail Gyfarfod Cyffredinol a chynhadledd hanner diwrnod yn y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth. Rydym wedi parhau i gynnwys cynhadledd gyda’r Cyfarfod Blynyddol bob blwyddyn ers hynny.

2002

Derbyniwyd AMC/WAW yn Elusen Gofrestredig gan y Comisiwn Elusennau.

2003

Cafwyd rhodd fawr o bapurau’r diweddar AC Val Feld, a fuasai farw yn 2001.

2004

Ym Mehefin cynhaliwyd sioe ar daith hanes menywod yng Ngorseinon, Abertawe, i brofi a fyddai’n ffordd o annog pobl i roi eu papurau ar adnau i ni ac i godi ymwybyddiaeth o hanes menywod.  Yn y Cyfarfod Blynyddol y flwyddyn hon etholwyd Deirdre Beddoe yn Llywydd ac Ursula Masson yn Gadeirydd.  

2005

Lansiwyd ein gwefan gyntaf y flwyddyn hon a chynhaliwyd sioe ar daith beilot arall. Cynhalion ni stondinau yn niwrnodau agored Cymdeithas Hanes Teuluol Morgannwg a Gwasanaeth Archifau Gorllewin Morgannwg.

2006

Treuliwyd llawer o’r flwyddyn hon yn cynllunio prosiect mawr i ychwanegu at ein casgliadau ac i godi proffil yr Archif.

2007

Ym mis Mawrth clywsom y newyddion cyffrous fod CDL wedi rhoi grant o £187,000 i ni i gynnal 17 Sioe ar Daith Hanes Menywod ledled Cymru. Llwyddon ni i benodi tair aelod o staff. Treuliwyd gweddill y flwyddyn yn trefnu’r prosiect. Datblygiad newydd y flwyddyn hon oedd cynnal ein cynhadledd dros benwythnos, gan osod y patrwm ar gyfer ein cynadleddau blynyddol i’r dyfodol.

2008

Er gwaethaf ei salwch, siaradodd ein sylfaenydd a’n Cadeirydd Ursula Masson yn lansiad y prosiect Sioeau ar Daith Hanes Menywod yn y Senedd, Caerdydd, ym mis Ionawr. Yn drist iawn, bu farw Ursula yn Ebrill 2008. Etholwyd Avril Rolph i’r Gadair yn ei lle. Yn ystod y flwyddyn cynhaliwyd Sioeau ar Daith hefyd yn Llanelli, Trefynwy, Dolgellau, Abertawe, Casnewydd, Caernarfon, Blaenafon,  Hwlffordd,  Aberystwyth, Llandrindod a Chaerfyrddin. Trwy haelioni aelod, roeddem ni’n gallu cynnig gwobr am y prosiect ysgol gorau a oedd yn cynnwys hanes menywod yng nghystadleuaeth flynyddol Menter Ysgolion y Dreftadaeth Gymreig  www.whsi.org.uk

Rydym wedi parhau i gynnig gwobr bob blwyddyn ers hynny. Ar 31 Hydref cynhaliwyd Diwrnod i Ffwrdd i aelodau yn Llandrindod: cyfle i aelodau adolygu ein llwyddiannau a chynllunio ar gyfer y dyfodol.

2009

Aeth y Sioeau ar Daith yn eu blaenau yn yr Wyddgrug, Pontypridd, Wrecsam, Llangefni a Merthyr Tudful. Daeth y prosiect i ben yn swyddogol yng Ngorffennaf. Oherwydd y niferoedd mawr o roddion a dderbyniwyd, rhoddodd CDL ganiatâd i ni ddefnyddio peth o’n tanwariant o’r prif brosiect i lwytho llawer o’r delweddau a’r ffeiliau sain i fyny ar serfiwr Casgliad y Werin Cymru, gan sicrhau bod y cyhoedd yn gallu cael mynediad ehangach i ganlyniadau’r prosiect. Cafwyd rhodd enfawr o archif gyfan YWCA Llanelli. Yn y Cyfarfod Blynyddol etholwyd Helen Thomas yn Gadeirydd.

 

2010

O ailymweld â deilliannau’r Diwrnod I Ffwrdd a’r prosiect Sioeau ar Daith, penderfynodd y pwyllgor mai cyfnerthu llwyddiannau a gwneud y casgliadau yn fwy hygyrch ddylai fod yn brif flaenoriaeth gennym.

2011

Ymddeolodd Helen Thomas ac etholwyd Jenny Sabine i’r Gadair yn y Cyfarfod Blynyddol.

2012

Lansiwyd gwefan newydd yn y Llyfrgell Genedlaethol, Aberystwyth. Y flwyddyn hon dechreuon ni gynnal ein cyfarfodydd pwyllgor trwy gyfrwng fideo gynadledda rhwng prifysgolion Bangor ac Abertawe. Yn Awst, torrodd AMC/WAW dir newydd trwy gynnal darlith trwy gyfrwng y Gymraeg gyda chyfieithu ar y pryd yn yr Eisteddfod Genedlaethol. Ers hynny bu hwn yn ddigwyddiad blynyddol.

2013

Llwyddon ni i gael grant o dros £65,000 gan CDL ar gyfer prosiect hanes llafar Lleisiau o Lawr y Ffatri, i recordio atgofion menywod fu’n gweithio yn y diwydiannau gweithgynhyrchu wedi’r Ail Ryfel Byd, 1945-1975. Penodwyd tair swyddog maes i gynnal y cyfweliadau ledled Cymru. Llwyddwyd i recordio dros 200 o fenywod yn cynrychioli tua 200 o ffatrïoedd gwahanol.

2014

Yn Chwefror cynhaliodd aelod o’r Archif ac AC, Christine Chapman dderbyniad yn y Senedd i hyrwyddo’r prosiect ac AMC/WAW. Yn Awst cofrestrwyd statws AMC/WAW gyda’r Comisiwn Elusennau yn Gymdeithas Gorfforedig Elusennol (Amdanom ni: Cyfansoddiad). Ein prif ffocws y flwyddyn hon oedd y prosiect Lleisiau o Lawr y Ffatri. Fel rhan o goffáu’r Rhyfel Byd Cyntaf dechreuwyd cronfa ddata o enwau a manylion menywod a nodir ar gofebion rhyfel swyddogol.  

2015

Lansiwyd gwefan, ffilm ac Adroddiad Terfynol y prosiect Lleisiau o Lawr y Ffatri  mewn dathliad yng Nghanolfan Soar, Merthyr Tudful ar Fawrth 25 a chafodd y prosiect cyfan lawer o sylw ar y cyfryngau. Rhoddwyd y cyfweliadau gwreiddiol ar adnau yn Archif Sgrin a Sain Genedlaethol Cymru.   Yn gynt yn y flwyddyn cafwyd grant o £8,000 gan CDL ar gyfer y prosiect Menywod yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf: y Profiad Cymreig.  Derbyniwyd nifer o gasgliadau arwyddocaol ar adnau yn ystod y flwyddyn.

2016

Daeth cyllid y prosiect ar y Rhyfel Byd Cyntaf i ben y flwyddyn hon. Er gwaethaf dechrau araf mae’r prosiect wedi bod yn llwyddiannus, a darparwyd gwefan, a phedwar poster y dosbarthwyd copïau ohonynt i bob ysgol uwchradd yng Nghymru ac sydd ar gael ar ein gwefan. I ddwyn y prosiect i ben cynhaliodd aelodau seremonïau coffáu i fenywod a laddwyd yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf ym mhedwar ban Cymru.

Cofnod byr o brif ddigwyddiadau hanes AMC/WAW hyd yn hyn yw hwn. Mae’r Archif wedi parhau i gysylltu a chydweithio ag archifdai cyhoeddus yng Nghymru ac â mudiadau eraill o gyffelyb anian. Rydym yn gweithio bob amser gan gadw ein prif bwrpas mewn cof: i ddarganfod a chadw tystiolaeth o fywydau a phrofiadau menywod yng Nghymru, ac i wneud yr hanes hwn yn hygyrch i bawb.